Yaqeen Institute for Islamic Research
Islam-And-Secular-Age-Hero

İslam ve Laik Çağ: Kesinlik ve Belirsizlik Arasında

Çağdaşlık, şiddet içinde doğdu. Ulus devleti, milliyetçiliği ve onunla birlikte, insanların sadakatleri için birbirleriyle yarışan yeni idoller ya da kahramanlar olarak hizmet eden sayısız başka “-izm, -çılık, -cilik”leri yarattı. Liberalizm, feminizm, Marksizm, bireycilik, ateizm, agnostizm, aşırılıkçılık, komünizm, kapitalizm, sosyalizm, faşizm, totaliterlik, ırkçılık – insan olmanın ne anlama geldiği ve buna bağlı olarak nasıl yaşamamız gerektiği sorusunu cevaplamaya çalışan tüm rekabet eden ideolojiler. İnsanoğlunun kendini tamamlama arayışı, modern dünya öncesi olarak da adlandırılan eski dünya, yeni, modern dünya ile yer değiştirdiğinde yaratılan hizipleşmenin sonuçları olan bu birbirleriyle yarışan “-izm, -çılık, -cilik”lerde kısmen dile getirmektedir. Batı ülkelerinde, insan olmanın ne anlama geldiğini sorusunun cevabını araştırılması, 17. yüzyılın ortalarında, insanoğlunun, ruhunun, dünyanın ve Allah’ın Grek-Hıristiyan anlayışını yeniden geliştirerek başladı. George Makari, bu bağlamı oldukça güçlü ve etkili bir biçimde ifade eder ve bu uzun uzadıya aktarılmaya değerdir:

Daha sonra eski Yunan düşüncesi, Kilise Babalarının Hıristiyanlığı ile birleştiği zaman, insan tabiatının ruh temelli bir görüşü, Batı inancının egemen kavramlarından biri haline geldi. Hıristiyanlık dünyasında insan ruhu, “evrenin düğümü”, doğa, insan ve Allah arasındaki birleştirici bağ, tek ve en değerli insan özelliğiydi. Ancak, 17. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, bu aynı inanışlar, yozlaşmanın, bitmez tükenmez çekişmelerin, terörizmin ve büyük boyutların acımasızlığının zengin bir kaynağı olarak görüldü. On yıllar boyunca, Hıristiyan mezhepler, insan ruhu ve onun kurtuluşuyla ilgili birbiriyle yarışan iddialar üzerinden birbirlerine savaş açtılar… Ruh ve tinin bir zamanlar aynı anlama geldiği anlaşılırken, bazı düşünürler artık köklü bir fikir geliştirdiler. Ya zihin, bedensel olduğu kadar çok fazla ruhsuz olsaydı? Ya düşünme eylemi insan bedeninde var olsaydı? Bir cisim, bu zihin hala bir şekilde insan öznelliğini barındırırdı. Allah tarafından bağışlanan, yine de cismani olacaktı ve bu nedenle de hastalanacak ve ölecekti… Çağdaşlık şekillenmiş bir zihin kuramını meydana getirdiğinde, çıkarımlar ciddiydi. İnsan ruhundan ziyade, erkekleri ve kadınları düşünmeye, seçmeye ve yaptıkları gibi davranmaya sevk eden, yanıltıcı bir zihin olsaydı, o zaman uzun süredir devam eden inançlar hatalı olurdu. Hakikat ve yanılsama, masumiyet ve suçluluk, sağlık ve hastalıklar, yöneten ve yönetilenler ve toplumdaki bireyin rolleri ile ilgili hükümlerin değişmesi gerekecekti.[1]

Son cümle, başlamak istediğim yer; çünkü Aydınlanma’nın şekillenmiş zihin kuramı, insan ruhunun ve insan bilincinin sınırını aşan dünyanın geri kalanının yükünü atmasına yol açmakla kalmadı, hakikat ve başka her şey ile ilgili bir hüküm kaybına da yol açtı. Bir şüphe ve belirsizlik ortamı hüküm sürdü ve sonucunda insanlık, Laik Çağ olarak adlandırılan yeni bir döneme girdi. Dolayısıyla laiklik, Çağdaşlığın ve Aydınlanmanın ilk ürünü oldu.

Laik Çağı Anlamak

Eğer Laik Çağın ne olduğunu dikkatlice anlarsak, o zaman çağdaşlık öncesi Müslüman atalarımız, maddi evren ve kaynaklar hakkında bizden daha az bilgiye sahip olmasına rağmen, köklü bir uygarlığı kurmalarını ve gelecek nesillere miras bırakmalarını sağlayan iman ve dinleri hakkında daha fazla hükme nasıl sahip olduklarını ve şu anda daha fazla bilgi ve kaynağa sahip olmamıza rağmen, kendimiz ve imanımız hakkında neden daha az hükümle boğulduğumuzu ve bu nedenle toplumlarımıza ve bir bütün olarak uygarlığa neden daha az katkıda bulunduğumuzu anlamaya bir adım daha yaklaştığımıza inanırım.

Çoğu insan laiklikten farklı şeyler anlamaktadır. Avrupa’da “laik” kelimesi, dinin ve dini kurumlarının devlet kontrolüne işaret etmektedir. Bununla birlikte, ABD’de laiklik sadece kilisenin ve devletin birbirinden ayrılmasının göstergesidir. Fakat bu, laikliğin tam olarak ne olduğunu anlamamızda bize yardımcı olmamaktadır. Laik bir dönemde ya da laik bir zamanda yaşadığımızı ifade ettiğimizde, bu ne anlama gelmektedir? Bu soruya etkili bir cevap alabilmemiz için Charles Taylor’a başvurmamız faydalı olacaktır. Kendisi, içinde yaşadığımız laik çağı oluşturan üç unsura işaret etmektedir. Bunların ilki; kamusal alanlarımızın, nihai ya da insan bilincinin sınırını aşan bir gerçekliğe yapılan tüm atıflardan yoksun kalmış olmasıdır. Bu, özellikle Müslümanlar ve genelde imanlı insanlar için yıkıcı sonuçlar doğurmuştur. Çağdaşlık öncesi toplumlarda, Müslüman medeniyetler, insanoğlunun anlık memnuniyetinin ötesinde tatmin aramanın normal olduğu; yaşam tarzını, ahlaki ve manevi bir yaşama elverişli olan sadece yıllık ve üç aylık değişikliklere tabi olan basit kuramlara değil; sosyal, ekonomik, politik ve düşünsel koşullara dalmak anlamına gelen kamu alanları ile sınırlıdır. Bu toplumlarda, insanlar sanat, mimari, giyim kuşam, süs, edebiyat, şiir ve hatta bir dereceye kadar müzik gibi çeşitli somut tezahürlerde maddileştirilmiş ahlaki ve manevi bir dünya görüşünde kesin olarak güçlenmeye bilfiil ve durmaksızın katıldılar. Allah’a ve insan bilincinin sınırlarını aşan âleme yapılan etkili bir atıfla yaşamak, gerçek bir seçeneğin bulunmadığı bir yaşam tarzı için bir çatı ya da bir koşul olarak var oldu. Laiklik, Allah’ı ve O’na yapılan her türlü atfı ya da bu husustaki herhangi bir nihai gerçekliği, tüm kamusal alanların dışına çıkarmıştır. Taylor’ın işaret ettiği gibi, çağdaşlık öncesi toplumların tüm siyasal organizasyonunun, bir şekilde imanla ya da Allah’a olan bağlılıkla ya da nihai gerçekliğin bazı kavramıyla alakalı olduğu ya da bunlara dayandırıldığı ya da bunlar temel alınarak güvence altına alındığı göz önünde bulundurulduğunda, çağdaş Batılı devletler, bu bağlantıdan azat edilmektedirler… Ya da bir başka açıdan bakıldığında, ekonomik, politik, kültürel, eğitsel, mesleki, eğlence gibi çeşitli faaliyet alanlarında görev yaptığımızdan, izlediğimiz kaide ve ilkeler, içinde olduğumuz görüşmeler genellikle bizi Allah’a ya da herhangi bir dini inanca yönlendirmez; ekonomi içerisindeki azami kazanım, politika arenasındaki en büyük çokluğa azami fayda vb. gibi üzerinde hareket ettiğimiz özel hususlar, her faaliyet alanının “akla uygunluğu”nun ayrılmaz bir parçasıdır. [2]

Uzaylar ve hatta zaman, binlerce yıldır gelecek yaşamın bir hatırlatıcısı olarak işlev gören kutsallıktan yoksun kalmaktadır. Bundan dolayı Laik Çağ, insanlığın tatmini artık bu dünyanın dışında ya da insani şartın ötesinde aramadığı bir çağdır. Hümanizmin kendisi, anlam ve amaç arayışının odağıdır. Tüm dürtü ve zevkler, Kuran-ı Kerim’in benlik kavramına ve heveslerine, nefis ve kapris kavramına indirgenmektedir.

Laikliğin ikinci unsuru, Allah inancında ve inananların kendileri aralarındaki dini uygulamasında genel bir çöküş olmasıdır. Bu olgu, ilk unsurun bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. İnancın kendisi, “akla uygunluk” algısındaki araştırmaya bağlı hale gelmiştir ve sonuç olarak sadece kuramsal olarak değil, uygulamada da inançsızlıkla yan yana koyulmaktadır. Bu, çağdaşlık öncesi Müslüman toplumlarda kâfir olmadığı anlamına gelmemektedir. Bu basit olarak, geçmişte Müslüman toplumlarda inançsızlığın normalleşmediği anlamına gelmektedir. İnançsızlığı burada, inançtaki çeşitliliği vurgulamak için değil, Allah kavramını ya da insan bilincinin sınırlarını aşan nihai bir gerçekliği reddetmek için kullanıyorum. Batı Avrupa’da bile, 17. yüzyıla kadar hiçbir ateizm anlayışı bulunmamaktaydı. Çağdaşlık öncesi Avrupa’da, birinin Allah’a inanmayacağı düşünülemezdi. Laik Çağ’da, Allah’a olan inanç ve inançsızlık aynı derecede düşünülebilir ancak aynı derecede kabul edilebilir değildir. Artık toplumdaki inançsızlık ve inanç belirsizliğinin kitlesel olarak kabul edilebilirliği normalleştirilmektedir. Laik Çağ, Müslümanların kendileri, seçeneklerin sorgulanmasından ziyade seçeneklerin çokluğunu kabul etmiş olan, insan olmanın ne anlama geldiği konusunda pek çok uygulanabilir seçenek üretmektedir. Bizim çok çeşitli bir düşünme tarzımızla ilgili meşguliyetimiz, bizi kuşkuya sürükledi. İnanç kesinliğinin (yaqeen) artık bir allah vergisi olmadığını gösteren pek çok seçenek bulunmaktadır. İnanç kesinliği, var olsa bile kesin olduğundan kuşku duymaktayız, çünkü insanların çoğunluğu açık değildir ve şüphe duyulan koşullarda yaşamaktan mutluluk duymaktadırlar. Laik çağın üç unsurunu kaydedin: yeni inanç koşulları.

Bu son unsur, bu kuşkunun var oluşunun sonradan sorun olması anlamına gelmektedir. Laiklik, şüphenin örnek olduğu koşullar altında yaşamayı gerektirmektedir ve normalleştirildiği için kabul edilebilir hale gelmesi ve onaylanmasıdır. Müslümanlar olarak, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in (S.A.V.), Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen sonra Mekke’den Medine’ye göç etmesinden bu yana, biz her zaman Allah’a olan inancın hiçbir zaman ciddiye alınmadığı bir toplumda yaşamış olan bir insanoğlu olmuşuzdur. Bugün, dünyada bu durumda olan birkaç yer bulunmaktadır. Daha yüksek bir güce olan inanç, sadece birçok olasılıktan biri haline gelmiştir. Bu olgu, Nova Etkisi olarak adlandırılmıştır.[3] Laik Çağ, Ortodoksluk ve inançsızlığın karşıt kutuplarının eşitlenmesine öncülük ettiğinden, boşluğu doldurmak için birçok sayıda başka seçenek ortaya çıkmıştır.

Bunu, tahıl satın almak için markete gitme benzetmesiyle açıklamayı seviyorum. Geçmişte, tahıl almak için sadece iki ya da üç seçenek bulunmaktaydı. Bugün, tüm marketlerde, tüm mağazaların tahıllar için tüm reyonlara sahip olduğu alabileceğimiz birçok tahıl seçeneği bulunmakta. Reyonlar arasında aşağı yukarı yürüdüğünüzde ve seçenekleri incelediğinizde, tam anlamıyla düzinelerce seçeneğin bulunması, ya sizi sersemletip dakikalarca kafanız karıştıracak ya da uzaklaştığınız yerde sizi başlangıç noktasına döndürecek kadar yeterli miktardadır. Atalarımız, Laik Çağ’ın kahvaltıda ne yiyeceğimiz gibi önemsiz olan şeyleri karmaşık hale getirdiğini anlamak için dehşete düşerlerdi. Önemsiz hususlar o kadar karmaşık hale gelmişti ki, bizler ilahi güce sade ve basit bir şekilde teslim olmayı ve O’nu kabul etmeyi reddetmek üzere şartlanmış durumdayız. Nova Etkisi, bizi önümüzde bulunan çok sayıda seçeneğe dayanarak yeni şeyleri keşfetmeye itmekte ve bu nedenle seçimlerimizin doğruluğunun ardında kesinlik düzeyini azalmaktadır.

İnsan Olmanın Ne Anlama Geldiği Sorusundaki Kesinliği Arayış

Peki, tüm bunlar, Laik bir Çağ’da yaşayan Müslümanların durumu için ne anlama gelmektedir? İlk olarak bu,  Allah’ın daimi toplumsal hatırlatmaları ya da Allah’a yapılmadan atıflar olmadan yaşadığımız anlamına gelmektedir. İkinci olarak, inanç ve inançsızlığın eşit rakip olarak değerlendirildiği sosyal koşullar altında yaşamaktayız ve bu sadece bizi değil, gelecek nesli de etkilemektedir. Üçüncü olarak, Nova Etkisi, insanoğlu için tatmin edici bir yaşam sağladığını iddia eden alternatif yaşam tarzları için gitgide daha fazla seçeneğin mevcut olduğu anlamına gelmektedir. İnsan olmanın ne anlama geldiği ve bu doğrultuda nasıl yaşayacağı sorularının cevabı, sadece “(a), (b) ya da (c) seçenekleri” yerine “yukarıdakilerin hepsi ya da herhangi biri” halini almaktadır. Biz Müslümanlar olarak atalarımızdan farklı koşullar altında yaşamaktayız. Çağdaşlık öncesi ve çağdaşlık arasındaki fark, sadece sorduğumuz sorularda değil, sorduğumuz soruların nasıl ve hangi şartlar altında sorulduğunun da kapsamaktadır. Ahlaki soruları, tıpkı atalarımızın sorduğu gibi soruyoruz, ancak sorduğumuz ahlaki soruların çeşitleri, söz konusu cevabın verilmesinden önce bile bizi cevap üzerine şüphe uyandırmaya iten sorulara yol açan koşullar nedeniyle farklıdır.

Yine de bu belirgin rahatsızlık için bir çözüm bulunmaktadır. Çözüm, seçenekleri görmezden gelmek ve kesinliğin kendisini aramaktadır. Kur’an-ı Kerim’in ilk vahyinde, insanoğlunun paradigmatik durumunun, şüpheden çıkmanın bir ön koşulu olduğunu öğrenen kişi olarak haberdar edilmekteyiz. Kur’an-ı Kerim, “O, insana bilmediğini bildiren rabbin sonsuz kerem sahibidir.” buyurmaktadır.[4] Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (S.A.V.), “Seni şüpheye düşürmeyen için sende şüphe uyandıranı terk et” buyurmuştur.[5] Şüphe, Arapçada shakk olarak adlandırılan, İslam’da kesinlikten iki adım uzakta olan bir safhadır. Şüpheyi terk eden kişi inanç safhasına girer (zann). Bu dikenli bir alandır çünkü inanç gerektiği gibi haklı çıkabilir ya da çıkmayabilir. İnancın yoğunluğu arttıkça, hüküm (ghalabat zann) haline gelir. Hüküm, bazı bilim adamları tarafından matematiksel olarak, birinin inancının geçerliliğinden % 75 ila %98 arasında emin olunduğu şeklinde tanımlanmaktadır. İnancının geçerliliği %99’a ulaşan kişi, kesinliğe (yaqeen) erişmektedir.

Kesinliğe yapılan atıf, Kur’an-ı Kerim’de üç farklı şekilde ortaya çıkmaktadır. Bunların ilki, bilgi ve öğrenmeye dayalı kesinliktir. Bu, Kur’an-ı Kerim’de ilm al-yaqeen olarak adlandırılır.[6] Öğrenme, bir şeyin doğru kavramsallaştırılmasını ve bir şey hakkında doğru karar vermeyi içermektedir. Bunun üstesinden gelmek için, ilgili yapıları doğru bir şekilde anladığımızdan ve tanımladığımızdan emin olmamız gerekmektedir. Aristocu mantıktaki herhangi izlenen bir yolda normal olarak merkezi taraf olan bir özelliktir. Kavramları doğru bir şekilde kavramsallaştırma yeteneği, terminolojiyi tam olarak tanımlayabilme yeteneğimizi beraberinde getirmekte ve bu da sırasıyla, bizim konuşma yeteneğimizi ve önermeleri ve dolayısıyla sebepleri doğru şekilde formüle etme yeteneğimizi geliştirmektedir. Bu bilmek ve anlamak için merkez olmaktadır. Biz bugün Nova Etkisi’nin çok fazla belirsizlik ve şüphe ürettiği bir çağda, pek çoğunun artık anlayamadığı ve etraflıca düşünmediği bir noktada yaşamaktayız. Esasen artık biz, daha fazlasını “bilmeyen” bir toplum haline geldik. Laik Çağ, bizi farklı düşünmemiz için şartlandırdı. Sonuç olarak, kesinliğe erişmek uzun gündem haline gelmektedir.

Kesinliğin ikinci şekli, gözlemlere dayanmaktadır ve Kur’an-ı Kerim’de “ayn al-yaqeen [Sonra kuşkusuz onu gözünüzle ayan beyan göreceksiniz.]” olarak adlandırılmaktadır.[7] Bu kesinlik düzeyi, bir olguya tanıklık etmekten doğan yüksek bir hüküm derecesinden doğmaktadır. Duyusal girdinin baskın çoğunluğu görseldir. Tanıklık olgusu, geçerlilikleri ya da gerçeklikleri konusunda hükmü kolaylaştırmaktadır. Ancak, günlük olarak tanık olduğumuz çevre ve mimari yapılar, sosyal medya ve hatta sanat gibi olgular, kutsal atıflardan yoksun ise, o zaman kendimizi yalnızca maddi olgulardaki bir kesinliğe indirgemekteyiz. Buna ek olarak, sorun,  gerçeklik anlayışının baltalanmasıdır, çünkü Laik Çağ’da, tanıklık ettiğimiz şeyleri bile irdelediğimizden bu kadar şüpheci hale geldik o derece ki; bazı şeylere en başta tanıklık ederek onlar hakkında verdiğimiz herhangi bir hükmü bile kaybetmekteyiz. Bu nedenle, şüphe dışında hiçbir şey ortada kalmamakta ve hüküm sürmektedir. Bu durum, Laik Çağ tarafından Allah’a ve kamusal alanların dışındaki insan bilincinin sınırlarını aşan âleme atıflarda bulunarak verilen zarara kadar uzanmaktadır. Bu, önemli olaylara tanıklığa dayanan kesinliği güçleştirmektedir.

Kur’an-ı Kerim’de üçüncü kesinlik biçimi haqq ul-yaqeen’dir [Şüphesiz bu kesin gerçeğin ta kendisidir.][8] Bu, kişisel deneyimin bir sonucu olarak ortaya çıkan kesinliği ifade etmektedir. Deneyimlerimiz atalarımızın deneyimlerinden sert bir şekilde yön değiştirmektedir. Laik Çağ, manevi ve birçok durumda bireylerarası ve doğal deneyimlere olan güvenimizi değiştirdi. Biz, korku duymak için bir korku filmi seyretmeye gitmeyi tercih ediyoruz çünkü korkuyu hissetmeyi bir korku filminin yapaylığında arzulamaktayız. Ancak şeytan tarafından ele geçirilmeye inanan kişilerin ve Cinlerin doğaüstü olaylarla ilgili filmler seyretmesine gerek bulunmamaktadır. Çağdaşlık öncesi atalarımız için günlük olgular olan en basit deneyimleri kazanmak için mücadele etmekteyiz ve hatta bunları elde etmek için seyahat etmekteyiz. Manevi deneyimlerden koparılıp ayrılmaktayız ve onları akla uygun alışkanlıklar için takas etmekteyiz. Daha da kötüsü, bu geçici yaşamın ötesinde olanı deneyimlemekten kendimizi mahrum bırakmanın gidişatının bu koşulunu kabul etmiş olmamızdır. Hayatı yaşamaktan maddi olarak tam anlamıyla memnun olmaktayız, ancak manevi derinliklerini deneyimlememekteyiz. Laik Çağ, sıklıkla değişen standartlarla tanımlanan kendi kendine idare eden hümanizmin yeterli olduğu bir çağdır. Bu, aslında deneyim amacının bir değişim olduğu anlamına gelmektedir. Laik Çağ, insanların manevi, insan bilincinin sınırlarını aşan, derin düşünsel deneyimlerle meşgul olmasını artık istememektedir. Deneyimin amacı, bugün insanoğlunun ta kendisidir. Bu, bireyciliğin köktenleştirilmiş bir çeşididir. Ben, sadece kendimle değil, kendi üçlememle ve şahsımla ve tek başıma yeterli olabilen ‘Ben’le ilgileniyorum. Bu, İslami kıyamet bilim sistemin nihai evirilmesidir: Kendimi ödüllendiriyorum ve kendimi cezalandırıyorum. Yaşam, temelde canımın istediği şeyi yapmak ve kendi içimdeki rahatlığı keşfetmekle ilgili daha yüksek derecelere yükselmektedir – benim dışımdaki hiçbir şeyin artık önemi bulunmamaktadır. Kendi kendine idare eden hümanizm, sadece Laik Çağ’da bir seçenek değil, aynı zamanda geniş ölçüde geçerli ve tartışmaya açık baskın bir seçenektir. İnsanoğlunun olgunlaşmasının ötesindeki herhangi bir amaç ya da hedefi kavramsallaştırmak çok zor hale gelmektedir. Bu, hedefi kesinlikten uzağa, tamamen belirsiz bir şeye kaydırmakta; çünkü benlik, istikrarsızlığa eğilimlidir.

Bugün, Kur’an-ı Kerim’in kesinliğinin bu üç biçiminin yıpratıldığı bir çağda yaşamaktayız ve bu, aşağıdaki sorulara sormayı arzulamaktadır: Laik Çağ’da Kur’an-ı Kerim’de dile getirildiği gibi kesinlik ve biçimlerini nasıl yeniden kullanılabilir hale getirebiliriz? Laik Çağ’da belli tür deneyimlerin olanakları ve imkânsızlıkları nelerdir?

İslam ve Kesinlik Duvarı

Kur’an-ı Kerim’de yirmi yedi kez kesinlikten bahsedilmektedir. Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (S.A.V.) ve O’nun takipçilerine göre Kur’an-ı Kerim’de, “Kesin olan şey gelinceye kadar rabbine kulluk et.” buyurmaktadır.[9] Kur’an-ı Kerim’i tefsir eden bilim adamlarına göre, bu ayet, kesin olan iki şeye işaret etmektedir.[10] İlk ifade, ölümdür.[11] Ölüm, insan olmanın ne anlama geldiğinin nihai cevabıdır. Ne inşa ettiğimize ve ne yaptığımıza bakılmaksızın, genel olarak hepimiz, ölümle muhatap olmalıyız ve bireysel olarak hepimiz hakkın rahmetine kavuşacağız. Bu nedenle, ilk anlamı, istikrarlı inananlar olmak ve başkalarının ölümleriyle karşılaşmanız süresince ve biz, kendimiz hakkın rahmetine kavuşuncaya kadar ilkelerinize, teamüllerinize ve hükümlerinize sarsılmaz bir şekilde tutunmaktır.

Ayetteki ikinci ifade, kesinliğin kendisidir.[12] Bu, İslam’daki günlük olarak yapılan daimi namaz (ibada) rolünün, kesinliği bütün biçimlerinde kolaylaştırmak ve güçlendirmek olduğu anlamına gelmektedir. İlk olarak, namazın nasıl kılınacağını, namazı neyin geçerli kıldığını, neyin geçersiz kıldığını, namaz amellerimizin niteliğini nasıl geliştirebileceğimizi ve benzeri hususları öğrenmeliyiz. Aynı zamanda, kime ve neden ibadet etiğimizi, Allah’ı dünyadan ayıran şeyin tam olarak ne olduğunu ve son vahyin tüm bunlar hakkında ne buyurduğunu da öğrenmeliyiz. Bu, kesinliği bir seviyede kolaylaştırmaktadır. Sonra öğrendiklerimizle alıştırma yapmalı ve başkalarının alıştırmalarına da bizzat şahitlik etmeliyiz. Bu, kendi hükmümüzün ve bize ilham veren diğerlerinin hükümlerinin bir düzeyine tanıklık etmemizi ve böylece olağanüstü olaylara tanıklık etme konusunda kesinliğin kolaylaştırmasını sağlayacaktır.

Sonuç

Laik Çağ, odağı öbür dünyadan şu anki mevcut yaşamına kaydırdı. Al -Attas bu değişimi çok güzel bir şekilde analiz etmekte ve aşağıdaki şekilde ifade etmektedir;

Latince saeculum kelimesinden gelen seküler (laik) terimi, zaman ve mekânın belirgin bir ikil çağrışımına sahip bir anlam taşırmaktadır; zaman, “şu an” ya da “şimdi” algısını ifade ederken mekân, “dünya” ya da “dünyevi” algısını ifade etmektedir. Böylece, saeculum, “bu çağ” ya da “şimdiki zaman” anlamına gelmektedir ve bu çağ ya da şimdiki zaman bu dünyadaki olayları ifade etmekte ve aynı zamanda “çağdaş olaylar” anlamına gelmektedir. Laikleşme, insanın önce dinsel ve sonra onun aklı ve dil yetisi üzerindeki doğaüstü kontrolünden kurtuluşu olarak tanımlanmaktadır. Laikleşme, yalnızca yaşamın politik ve sosyal yönlerini değil, aynı zamanda kültürel olarak kaçınılmaz olarak, kültürel dokuların işaretlerinin dini tespitinin ortadan kalktığını göstermektedir. [13]

Bu son cümle, üzerinde derinlemesine düşünmemiz için önemlidir.  Laikliğin kültürel olmasının etkisi, iyi ve kötüyü tanımlayan yapılardaki değerleri etkilemesi; kimlik ve işaretleri etkilemesi ve dil yetisinin kendisinin, toplumsal cinsiyet rollerini ve şu anda bile cinsiyet anlayışımızı etkilemesi anlamına gelmektedir. Nihayet, hepsine ek olarak, en ciddi olan şey bilincin kendisinin etkilenmesidir. Amerikalı Müslümanlar, Müslüman olmanın ne anlama geldiği hususunda, atalarımızdan farklı bir görüşe sahipler. Tüm bunlar, inanç koşullarında bir değişikliğe neden olan dramatik bir değişimin yaşandığı gerçeğinden kaynaklanmaktadır. Kamusal alanlar, inanç ve alışkanlıktaki bir düşüş ve inanca hükmeden yeni koşullar, şu an mevcut ve bizim için değerlerimizi belirlemek üzere iman ve dini inancımızdaki güven duygumuzu yavaş yavaş aşındıran sayısız seçenek arasında gidip gelmek için hümanizme içe dönüşümüze katkıda bulundu.

Neye inandığımızı ya da sonunda ne yapmamız gerektiğini belirlediğimiz ilkelere, bu yüzden sıklıkla tutunmaktayız, bunlar kendi yapımızın ilkeleri haline gelmektedirler. Aydınlanma, daha yüce bir varlık tarafından zorla kabul ettirilen düşüncelerden geçtiğinde ve Bilimsel Devrimin, artık kabul edilebilir bir biçimde sessiz ve yönergelerden yoksun olduğu görülen dünyanın dokusundan okunamayacağı meydana çıkartıldığında sonucun, bizim tek başımıza onların kaynakları olmamız kaçınılmaz görünmektedir. Herhangi bir düşünce ve eylem ilkesinin gücü, kendimize bahşettiğimiz bir yetki olmaktadır.[14] Çünkü kendimize güvenmekteyiz, daha fazla şüphe duymaktayız ve kesinlik daha da uzaklaşmaktadır.

Kesinlik, kısa açıklamalarla, dedikodu ve etkili konuşmayla değil, öğrenimden edinilen bilgilerle kazanılmaktadır. Kesinlik, boş içermelerin kendine özgü bir tutumundan değil, doğru bir dini uygulama ile güçlendirilmektedir. Kesinlik, sosyal medyada ve kurgu yapımlarında yer alan diğer olaysal karşılaşmalarla değil, gerçekten derin, yansıtıcı, insan bilincinin sınırını aşan deneyimlerle zirveye ulaşmaktadır. Kesinliğin bu biçimleri ve kesinliğin takibi, kesinliğimiz, mevcudiyetimizin nihayetinde kesin olan nedir sorusunu karşılayana kadar var olmalıdır – son budur.


[1] Makari, GeorgeRuh Makinesi: Modern Zihnin İcadı, New York, W.W. Norton & Company, 2015, s. xii-xiii.

[2] Taylor, CharlesLaik bir Çağ, Cambridge, Harvard Üniversitesi Basımı, 2007, s. 1-2.

[3] a.e., s. 302.

[4] Kur’an-ı Kerim 96:5.

[5] NawawiTam 40 Hadis, London, 1998, Hadis 11.

[6] Kur’an-ı Kerim 102:5.

[7] Kur’an-ı Kerim 102:7

[8] Kur’an-ı Kerim 56:95

[9] Kur’an-ı Kerim 15:99

[10] Ebu Cafer Taberî’nin ve El Bahr el Madid’in Tefsirlerindeki iki görüşe bakınız (Ahmed İbn Acibe).

[11] Ebu Cafer TaberîAl-Jami al-Bayan fi Ta’weel al-Quran,  Beirut,  Dar al-Kutub  al-Ilmiyyah, cilt. 7, 1971, s. 554.

[12] Ahmed İbn AcibeEl Bahr el Madid, Beirut, Dar al-Kutub al-Ilmiyyah, 2005, cilt. 3, s. 414.

[13] Al-Attas, Syed Muhammad Naquibİslam ve Laiklik, IBFIM, Kuala Lumpur, 2014, s.17.

[14] Larmore, CharlesAhlak Özerkliği, Cambridge Üniversitesi Basımı, New York, 2008, s. 1

Avatar

Khalil Abdurrashid

Khalil Abdurrashid is the first full-time University Muslim Chaplain at Harvard University, Instructor of Muslim Studies at Harvard Divinity School, and Public Policy Lecturer at the Harvard Kennedy School of Government. He serves all Muslim students at Harvard, supervises the staff of the Harvard University Office of the Chaplain, and also serves on the Board of Religious, Spiritual and Ethical Life at Harvard.
Born and raised in Atlanta, Georgia, he completed his Doctorate in Liberal Studies in American Islam from Southern Methodist University and holds both a Master of Arts in Islamic Law and Middle East Studies as well as a Master of Philosophy in Islamic Law and Middle East Studies from Columbia University in New York City. He earned his bachelor’s degree in Social Work from Georgia State University and worked for the state of Georgia as a social worker for several years. He then pursued Islamic studies academically and traditionally which led him overseas to study for numerous years in the Middle East and in Istanbul, Turkey. While in Istanbul, Dr. Khalil pursued a master’s degree in Comparative Islamic Law at Marmara University and completed two advanced Islamic seminary doctoral licenses (​ijaza​) in Islamic Sciences.
He has taught numerous courses on Islam and Islamic law at NYU and Columbia University and taught Arabic at Georgia State University. He was the first paid Muslim Chaplain for Columbia University and Barnard College in New York City and served as an advisor to the NYPD Police Commissioner. He also served as Imam for several years in New York City and several years as Scholar-in-Residence at a major Islamic Center in North Dallas. He is the co-founder, along with his wife, of the Islamic Seminary of America in Dallas and worked as an instructor of Islamic Studies in the Graduate of Liberal Studies Program at Southern Methodist University. He serves the entire Muslim community at Harvard University through his mentoring, programs, lectures, interfaith work, and the courses he offers in the Divinity School and Kennedy School of Government.